روندپژوهی پیشرفت اقتصاد مقاومتی

توضیحات

در مسائل اقتصادی کشور، ما این‌همه راجع به مسائل اقتصادی حرف می‌زنیم، همه هم تصدیق می‌کنند؛ اقتصاد مقاومتی را مطرح کردیم، همه هم از صدر تا ذیل تأیید می‌کنند، تصدیق می‌کنند، برایش جلسه و کمیته و کمیسیون و مانند این‌ها هم تشکیل می‌دهند، [امّا] آن‌چنان‌که بایدوشاید کار پیش نمی‌رود. خب اشکال کجا است؟ یک گره علمی وجود دارد؛ این گره علمی را چه کسی باید باز کند؟ شما که در دانشگاه هستید باید باز کنید. (بیانات در دیدار جمعی از استادان، نخبگان و پژوهشگران دانشگاه‌ها، 31/03/96) رهبر معظم انقلاب اسلامی حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در 16 شهریورماه 1389 در دیدار با جمعی از کارآفرینان با اشاره به تمهید دشمن برای فشار اقتصادی علیه ایران اسلامی فرمودند: «ما باید یک اقتصاد مقاومتیِ واقعی در کشور به وجود بیاوریم.» بدین ترتیب با طرح کلیدواژه «اقتصاد مقاومتی» راهبرد نظام جمهوری اسلامی ایران در مقابل توطئه دشمن در جنگ اقتصادی علیه ملت ایران را اعلام نمودند. معظم له دو سال بعد در دیدار دیگری فرمودند: «ما چند سال پیش «اقتصاد مقاومتی» را مطرح کردیم. همۀ کسانی که ناظر مسائل گوناگون بودند، می‌توانستند حدس بزنند که هدف دشمن، فشار اقتصادی بر کشور است. معلوم بود و طراحی‌ها نشان می‌داد که این‌ها می‌خواهند بر روی اقتصاد کشور متمرکز شوند. اقتصاد کشور ما برای آن‌ها نقطۀ مهمی است. هدف دشمن این بود که بر روی اقتصاد متمرکز شود، به رشد ملی لطمه بزند، به اشتغال لطمه بزند، طبعاً رفاه ملی دچار اختلال و خطر شود، مردم دچار مشکل شوند، دل‌زده بشوند، از نظام اسلامی جدا شوند؛ هدف فشار اقتصادی دشمن این است، و این محسوس بود؛ این را انسان می‌توانست مشاهده کند.»(بیانات در دیدار کارگزاران نظام ، 03/05/1391)

در ادامه به‌تدریج ابعاد و بایسته‌های این کلان‌راهبرد اقتصادی از سوی معظم‌له تبیین و ترسیم گردید و ایشان نهایتاً در 29 بهمن 1392، سیاست‌های کلی «اقتصاد مقاومتی» را ابلاغ نمودند. اکنون 5 سال از ابلاغ سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی می‌گذرد و به‌نظر می‌رسد زمان لازم برای ارزیابی از میزان پیشرفت کار در مجاری ذی‌ربط فرارسیده است. یک ارزیابی ساده نشان می‌دهد که بخشی از تحقق اقتصاد مقاومتی صرفاً در ادبیات و شعار مدیران اجرایی متوقف مانده است و در مرحله ارائه گزارش نیز دستگاه‌های اجرایی گاه گزارش اقدامات دیگر و معمول خود را که مرتبط به این سیاست‌ها نبوده و قبلاً هم جاری و ساری بوده است، به‌عنوان «بیلان کاری اقتصاد مقاومتی» ارائه می‌نمایند. مع‌الأسف در کمال شگفتی مشاهده می‌شود که برخی مدیران حتی برخی اقداماتی را که در تعارض جدی با این سیاست‌ها است، به‌عنوان گزارش کار پیشرفت اقتصاد مقاومتی به جامعه عرضه می‌کنند. این انتظار کاملاً طبیعی است که هر طرح و اقدام ریزودرشتی که در حوزه‌های اقتصادی و سایر حوزه‌ها می‌افتد، رابطه مشخصی با این سیاست کلان داشته باشد، حتی انتظار می‌رود بر اساس این سیاست‌ها کلیه اقدامات و برنامه‌ها اولویت‌بندی شود تا برنامه‌هایی که در انطباق کمتر – و نه در تضاد- با اقتصاد مقاومتی هستند، فعلاً مسکوت گذارده شوند. بااین‌حال گاه مشاهده‌شده است که به نام اقتصاد مقاومتی اقداماتی گزارش می‌شود که یا در تضاد کامل با این سیاست‌ها هستند یا انطباق حداقلی با آن دارند. از جمله تأکیدات امام خامنه‌ای (مدظله‌العالی) طی این سال‌ها، حفظ و مراقبت بر این انطباق بوده است. چنانکه در از دیدارها با مسئولان دولتی نیز به همین نکته تأکید کرده و حتی شاهد مثالی نیز آوردند: «هر حرکتی که دولت در زمینه مسائل اقتصادی می‌کند، بایستی برای ما روشن باشد که این کجای اقتصاد مقاومتی قرار می‌گیرد. اقتصاد مقاومتی یک جدول تشکیل شده از خانه‌های متعدد است؛ هر اقدامی که ما می‌کنیم، باید معلوم باشد که کجای این جدول را پر می‌کند. یک معامله‌ای دولت می‌خواست بکند، دفتر ما تماس گرفتند و از آن مسئول مربوط پرسیدند که خب این کجای اقتصاد مقاومتی است؟ باید تشریح کنند، باید توضیح بدهند که این کجای اقتصاد مقاومتی قرار می‌گیرد؛ ضد اقتصاد مقاومتی نباشد، خنثی هم نباشد؛ نه‌فقط ضدیت.» (بیانات در دیدار رئیس و نمایندگان مجلس شورای اسلامی، 16/03/139)

پزوهش حاضر در پی تحلیل روند نماگرهای مرتبط با حوزه اقتصاد مقاومتی در حوزه اقتصادی، بازرگانی، صنعتی و … بر اساس داده‌های رسمی و معتبر ملی و بین‌المللی بود در طی سال‌های 1392 به بعد است. برخلاف بخشی از حوزه‌ها همچون بازرگانی خارجی و … داده‌ها به‌صورت فصلی و ماهانه منتشر می‌شود، در پاره‌ای از حوزه‌ها همچون تولید و مصرف کشاورزی و انرژی، داده‌های متقن با تأخیر حتی چندساله به انتشار می‌رسد و بر طبق اعلام مراجع آماری ملی، داده‌های جدیدتر بعضاً مقدماتی بوده و ممکن است در ارزیابی‌های بعدی دچار تجدیدنظر گردد. از سویی مراجع بین‌المللی نیز معمولاً با تأخیر چندساله داده‌ها و تحلیل‌های خود را منتشر می‌کنند. از سویی به دلیل گستردگی حوزه مقاومت اقتصادی در زیربخش‌های مختلف اقتصادی اجتماعی و نیز و بومی بودن بسیاری از مؤلفه‌های سیاست‌های راهبردی اقتصاد مقاومتی، ارزیابی کامل و جامع از وضعیت اقتصاد مقاومتی در کشور با دشواری‌های بسیاری همراه است. همچنین در بخشی از حوزه‌ها و زیربخش‌ها به دلیل پیچیدگی و ویژگی‌های خاص مقابله با تحریم‌ها، اطلاعات آشکار و قابل اتکایی در این حوزه‌ها منتشر نمی‌گردد. علی‌ای‌حال تلاش گردیده تا حداکثر ممکن، شاخص‌ها و نماگرهای ترسیم‌کننده وضعیت اقتصاد مقاومتی ورد ارزیابی قرار گیرد و نهایتاً تحلیل جامعی از شرایط کشور ارائه گردد. بر اساس حوزه‌های کلان اقتصاد مقاومتی، این گزارش در 9 گفتار و یک جمع‌بندی نهایی ارائه می‌گردد، به امید آنکه مورد رضایت باری‌تعالی و بهره‌برداری نخبگان و تصمیم‌گیران کشور قرار گیرد.

کتاب«روندپژوهی پیشرفت اقتصاد مقاومتی» در سال 1398 و در بحبوحه دولت اعتدال به نگارش پژوهشگر ارجمند، آقای دکتر محمدجواد اخوان و در تحلیل و ارزیابی روند نماگرهای مقاومت اقتصادی ایران در سال‌های 1392 تا 1397 هجری شمسی، در 155 صفحه تالیف شد. این کتاب در سال 1404 نیز مجددا توسط انتشارات بینش‌مند تجدید چاپ گردید.

 

 

خلاصه مدیریتی

در طی سال‌های 1392 تا 1397:

1)   با عدم رشد سهم درآمدهای مالیاتی کشور  و سهم صندوق توسعه ملی از منابع نفتی، وابستگی بودجه به نفت همچندان پابرجاست.

2)   اندازه دولت و هزینه‌های آن کاهش نیافته است و درآمدهای مالیاتی و سایر درآمدهای غیرنفتی دولت به‌تنهایی جوابگوی حتی هزینه‌های جاری دولت نیز نیست.

3)   «شتاب» رشد تولید علم کشورمان در این سال‌ها عملاً کاهش‌یافته است. البته عدد نهایی تولید علم و سهم درصدی ایران همچنان افزایشی بوده است.

4)   شاخص شدت تحقیق و توسعه رشد نداشته است.

5)    شاخص جهانی نوآوری برای ایران رشد افزایشی داشته است.

6)   سهم صادرات خدمات فنی مهندسی از کل صادرات غیرنفتی روندی نزولی داشته است.

7)   سهم صادرات صنعتی با فناوری بالا از کل صادرات صنعتی کشور گاه نزولی و گاه صعودی بوده است.

8)    کشور در محصولاتی همچون گوشت مرغ و گندم، کشور به خودکفایی دست‌یافته و در محصولاتی همچون دانه‌های روغنی و نهاده‌ها وابستگی زیادی وجود دارد. ضریب خودکفایی کشاورزی در طی این سال‌ها ابتدا روندی کاهشی یافته و نهایتاً در سال 1395 مجدد افزایش‌یافته است.

9)    شاخص میزان ذخایر غذایی کشور در حالت کلی روندی افزایشی داشته، البته در مورد اقلامی چون گوشت قرمز و گوشت مرغ عملکرد مطلوبی در این شاخص در طی دهه اخیر وجود نداشته است.

10) صنعت و کشاورزی کمتر از یک‌چهارم اقتصاد منهای نفت کشور هستند و این نشان از فاصله زیادی است که تا مولد شدن اقتصاد در پیش رو داریم.

11)   شاخص تولید صنعتی در سال‌های 1391 و 1392 نزولی و مجدداً صعودی تا سال 1396 است به‌گونه‌ای که شاخص کلی تولید در سال 1395 به میزان سال 1390 بازگشته است و در سال 1396 رشد داشته است.

12) در صنایع فرش ماشینی و کف‌پوش، پوشاک، چرم و مصنوعات چرمی، مبلمان، تجهیزات صوتی تصویری و مخابراتی، کانی‌های غیرفلزی، چوب، لاستیک و منسوجات شاهد افت یا عدم رشد تولید بوده‌ایم و این در حالی است که در برخی از این بخش‌ها واردات چند برابر شده است.

13) ارزش واردات کالای مصرفی و نیز سهم آن از کل واردات در این بازه زمانی افزایشی بوده است و این نشان از حضور بیشتر کالاهای مصرفی وارداتی در بازار ایران است.

14) سهم صنعت در اشتغال کشور در طول سال‌های 1392 تا 1397 به‌صورت مستمر کاهش‌یافته است.

15) کالاهای ساخت ایران در طول سال 2016 تا 2017 نه‌تنها بار روانی مثبت در مخاطبان جهانی پیدا نکرده، بلکه ذهنیت مشتریان افت نیز پیداکرده است

16)  در طول سال‌های اخیر سهم مستقیم نفت در اقتصاد کاهش‌یافته است.

17) در سال‌های 1393 به بعد بخش قابل‌توجهی از رشد اقتصادی ناشی از نفت بوده و به‌خوبی نشان می‌دهد که شاهد رشدی نامتوازن و البته نامولد در اقتصاد بوده‌ایم.

18) خام‌فروشی نفت‌خام در این سالها رشد قابل‌توجهی داشته است.

19) سهم ایران در پالایش نفت جهان کاهش جدی یافته و وابستگی به خارج در تأمین فرآورده‌های نفتی بیش از 300 درصد رشد داشته است.

20)  تولید و صادرات پتروشیمی در طی سال‌های 1392 تا 1396 رشد وزنی و ارزشی داشته است و البته محصولات نسبتاً ارزان‌تر (همچون کودهای شیمیایی) یا بخش‌های کمتر سودده توسعه‌یافته‌اند.

21) سهم صادرات پتروشیمی از کل صادرات غیرنفتی کاهش‌یافته است.

22) به‌طورکلی عملاً روند تنوع در سبد صادراتی انرژی چندان مثبت و رو به رشد نیست.

23) علی‌رغم تأکید سیاست‌های اقتصاد مقاومتی مبنی بر افزایش تنوع‌بخشی به مبادی کالاهای وارداتی، این مبادی بیشتر تمرکزیافته به‌گونه‌ای که سهم مجموع چند مبدأ اصلی افزایش یافته است.

24) سهم کشورهای اروپایی همچون ایتالیا و آلمان افزایش یافته که با توجه به‌احتمال سردی اروپا در روابط دیپلماتیک می‌توان مخاطره آفرین باشد.

25) سهم بهره‌وری عوامل تولید کشور ایران از رشد تولید ناخالص داخلی بسیار پایین‌تر از متوسط کشورهای توسعه‌یافته است.

26) بهره‌وری عوامل تولید تأثیر چندانی در رشد اقتصادی نداشته است و به اهداف ترسیم‌شده نرسیده است. این وضعیت نامطلوب در تضاد با سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی است.

27) کل تلفات بخش انرژی کشور 13 درصد افزایش داشته است.

28) سرانه مصرف انرژی در بخش خانگی رشد داشته است.

29)  صادرات غیرنفتی با احتساب میعانات گازی رشد قابل‌توجهی داشته است. صادرات غیرنفتی بدون احتساب میعانات گازی نیز افزایشی البته کمتر از با احتساب آن داشته است.

30) سهم صادرات غیرنفتی از کل صادرات رشد قابل‌توجهی نداشته است. ازاین‌رو روشن می‌شود که نفت و گاز همچنان مهم‌ترین و عمده‌ترین کالای صادراتی ایران است.

31)  نسبت صادرات غیرنفتی در مقابل واردات رشد قابل‌توجهی داشته است.

32) میل به خام‌فروشی در صادرات غیرنفتی افزایش یافته است.

33) کالاهای صادراتی ایران نسبتاً ساده‌تر و ارزان‌تر از کالاهای مصرفی وارداتی است

34) سهم صادرات کالاهای صنعتی (بدون پتروشیمی و میعانات گازی) از کل صادرات غیرنفتی کاهش مداوم داشته است..

35) ارزش صادرات صنعتی در حدود 11 تا 13 درصد ارزش کل تولید صنعتی کشور است و این ارزش تقریباً افزایش چشمگیری نداشته است.

36) ارزش صادرات کارگاه‌های صنعتی نسبت به ارزش مواد اولیه و کالاهای واسطه‌ای وارداتی آنان در حال کاهش است و از 3 برابر به دو برابر کاهش‌یافته و در صورت تداوم روند موجود به یک برابر و یا حتی کمتر از آن خواهد رسید و این بدان مفهوم است که صنایع حتی ارز موردنیاز خود را نیز نمی‌توانند تهیه کنند.

37) سهم صادرات محصولات کشاورزی و صنایع‌دستی به‌خصوص فرش دستباف افزایش چندانی نداشته است.

38) بیشتر بازارهای بالقوه صادراتی مورد غفلت بوده و میزان صادرات به آن‌ها به‌مراتب کمتر از ارقام مورد انتظار است.

39) کشورهایی همچون عراق، ترکمنستان که دارای مرز مشترک زمینی طولانی و بازار قابل‌توجهی هستند، عملاً در مقاصد صادراتی ایران جایگاهی ندارند. کشورهایی همچون قزاقستان و روسیه علی‌رغم آنکه مسیر صادراتی کالاهای ایرانی به دیگر کشورهای جهان هستند، اما بازار داخلی این کشورها چندان پذیرای کالای ایرانی نیستند.

40) به‌طورکلی میزان صادرات ایران به کشورهایی دارای قرابت سیاسی همچون عراق، سوریه، روسیه و … بسیار پایین است و این موضوع نشانگر عدم تناسب میان بازارسازی اقتصادی با نقش‌آفرینی منطقه‌ای و امنیتی است.

41) میزان کل ترانزیت کالا و نسبت میزان ترانزیت کالا به صادرات غیرنفتی نوسانی بوده و حتی در مقاطعی روند نزولی طی کرده است

42)  رتبه جهانی و منطقه‌ای ایران در حوزه کارآفرینی در سال‌های اخیر در حال بهبود بوده است، اما به‌طورکلی ایران از جایگاه مطلوبی در این شاخص بین‌المللی برخوردار نیست.

43) وضعیت بیشتر مؤلفه‌های مؤثر بر محیط کسب‌وکار ایران در سال 1397 نامساعدتر شده است.