شاخص‌های اقتصادی در میانه‌ی دهه‌ی 90 در نسبت با اقتصاد مقاومتی

در ابتدای کتاب «روند پژوهی پیشرفت در اقتصاد مقاومتی»، دریک خلاصه مدیریتی نمایی کلی از اقتصاد ایران و شاخصهای مرتبط با اقتصاد مقاومتی را در بازه‌ی 5 ساله پژوهش این کتاب، ملاحظه می‌کنیم.

خلاصه مدیریتی:

در طی سال‌های 1392 تا 1397:
1) با عدم رشد سهم درآمدهای مالیاتی کشور و سهم صندوق توسعه ملی از منابع نفتی، وابستگی بودجه به نفت همچندان پابرجاست.
2) اندازه دولت و هزینه‌های آن کاهش نیافته است و درآمدهای مالیاتی و سایر درآمدهای غیرنفتی دولت به‌تنهایی جوابگوی حتی هزینه‌های جاری دولت نیز نیست.
3) «شتاب» رشد تولید علم کشورمان در این سال‌ها عملاً کاهش‌یافته است. البته عدد نهایی تولید علم و سهم درصدی ایران همچنان افزایشی بوده است.
4) شاخص شدت تحقیق و توسعه رشد نداشته است.
5) شاخص جهانی نوآوری برای ایران رشد افزایشی داشته است.
6) سهم صادرات خدمات فنی مهندسی از کل صادرات غیرنفتی روندی نزولی داشته است.
7) سهم صادرات صنعتی با فناوری بالا از کل صادرات صنعتی کشور گاه نزولی و گاه صعودی بوده است.

8) کشور در محصولاتی همچون گوشت مرغ و گندم، کشور به خودکفایی دست‌یافته و در محصولاتی همچون دانه‌های روغنی و نهاده‌ها وابستگی زیادی وجود دارد. ضریب خودکفایی کشاورزی در طی این سال‌ها ابتدا روندی کاهشی یافته و نهایتاً در سال 1395 مجدد افزایش‌یافته است.
9) شاخص میزان ذخایر غذایی کشور در حالت کلی روندی افزایشی داشته، البته در مورد اقلامی چون گوشت قرمز و گوشت مرغ عملکرد مطلوبی در این شاخص در طی دهه اخیر وجود نداشته است.
10) صنعت و کشاورزی کمتر از یک‌چهارم اقتصاد منهای نفت کشور هستند و این نشان از فاصله زیادی است که تا مولد شدن اقتصاد در پیش رو داریم.
11) شاخص تولید صنعتی در سال‌های 1391 و 1392 نزولی و مجدداً صعودی تا سال 1396 است به‌گونه‌ای که شاخص کلی تولید در سال 1395 به میزان سال 1390 بازگشته است و در سال 1396 رشد داشته است.
12) در صنایع فرش ماشینی و کف‌پوش، پوشاک، چرم و مصنوعات چرمی، مبلمان، تجهیزات صوتی تصویری و مخابراتی، کانی‌های غیرفلزی، چوب، لاستیک و منسوجات شاهد افت یا عدم رشد تولید بوده‌ایم و این در حالی است که در برخی از این بخش‌ها واردات چند برابر شده است.
13) ارزش واردات کالای مصرفی و نیز سهم آن از کل واردات در این بازه زمانی افزایشی بوده است و این نشان از حضور بیشتر کالاهای مصرفی وارداتی در بازار ایران است.
14) سهم صنعت در اشتغال کشور در طول سال‌های 1392 تا 1397 به‌صورت مستمر کاهش‌یافته است.
15) کالاهای ساخت ایران در طول سال 2016 تا 2017 نه‌تنها بار روانی مثبت در مخاطبان جهانی پیدا نکرده، بلکه ذهنیت مشتریان افت نیز پیداکرده است
16) در طول سال‌های اخیر سهم مستقیم نفت در اقتصاد کاهش‌یافته است.
17) در سال‌های 1393 به بعد بخش قابل‌توجهی از رشد اقتصادی ناشی از نفت بوده و به‌خوبی نشان می‌دهد که شاهد رشدی نامتوازن و البته نامولد در اقتصاد بوده‌ایم.
18) خام‌فروشی نفت‌خام در این سالها رشد قابل‌توجهی داشته است.
19) سهم ایران در پالایش نفت جهان کاهش جدی یافته و وابستگی به خارج در تأمین فرآورده‌های نفتی بیش از 300 درصد رشد داشته است.
20) تولید و صادرات پتروشیمی در طی سال‌های 1392 تا 1396 رشد وزنی و ارزشی داشته است و البته محصولات نسبتاً ارزان‌تر (همچون کودهای شیمیایی) یا بخش‌های کمتر سودده توسعه‌یافته‌اند.
21) سهم صادرات پتروشیمی از کل صادرات غیرنفتی کاهش‌یافته است.
22) به‌طورکلی عملاً روند تنوع در سبد صادراتی انرژی چندان مثبت و رو به رشد نیست.
23) علی‌رغم تأکید سیاست‌های اقتصاد مقاومتی مبنی بر افزایش تنوع‌بخشی به مبادی کالاهای وارداتی، این مبادی بیشتر تمرکزیافته به‌گونه‌ای که سهم مجموع چند مبدأ اصلی افزایش یافته است.
24) سهم کشورهای اروپایی همچون ایتالیا و آلمان افزایش یافته که با توجه به‌احتمال سردی اروپا در روابط دیپلماتیک می‌توان مخاطره آفرین باشد.
25) سهم بهره‌وری عوامل تولید کشور ایران از رشد تولید ناخالص داخلی بسیار پایین‌تر از متوسط کشورهای توسعه‌یافته است.
26) بهره‌وری عوامل تولید تأثیر چندانی در رشد اقتصادی نداشته است و به اهداف ترسیم‌شده نرسیده است. این وضعیت نامطلوب در تضاد با سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی است.
27) کل تلفات بخش انرژی کشور 13 درصد افزایش داشته است.
28) سرانه مصرف انرژی در بخش خانگی رشد داشته است.

29) صادرات غیرنفتی با احتساب میعانات گازی رشد قابل‌توجهی داشته است. صادرات غیرنفتی بدون احتساب میعانات گازی نیز افزایشی البته کمتر از با احتساب آن داشته است.
30) سهم صادرات غیرنفتی از کل صادرات رشد قابل‌توجهی نداشته است. ازاین‌رو روشن می‌شود که نفت و گاز همچنان مهم‌ترین و عمده‌ترین کالای صادراتی ایران است.
31) نسبت صادرات غیرنفتی در مقابل واردات رشد قابل‌توجهی داشته است.
32) میل به خام‌فروشی در صادرات غیرنفتی افزایش یافته است.
33) کالاهای صادراتی ایران نسبتاً ساده‌تر و ارزان‌تر از کالاهای مصرفی وارداتی است
34) سهم صادرات کالاهای صنعتی (بدون پتروشیمی و میعانات گازی) از کل صادرات غیرنفتی کاهش مداوم داشته است..
35) ارزش صادرات صنعتی در حدود 11 تا 13 درصد ارزش کل تولید صنعتی کشور است و این ارزش تقریباً افزایش چشمگیری نداشته است.
36) ارزش صادرات کارگاه‌های صنعتی نسبت به ارزش مواد اولیه و کالاهای واسطه‌ای وارداتی آنان در حال کاهش است و از 3 برابر به دو برابر کاهش‌یافته و در صورت تداوم روند موجود به یک برابر و یا حتی کمتر از آن خواهد رسید و این بدان مفهوم است که صنایع حتی ارز موردنیاز خود را نیز نمی‌توانند تهیه کنند.

37) سهم صادرات محصولات کشاورزی و صنایع‌دستی به‌خصوص فرش دستباف افزایش چندانی نداشته است.
38) بیشتر بازارهای بالقوه صادراتی مورد غفلت بوده و میزان صادرات به آن‌ها به‌مراتب کمتر از ارقام مورد انتظار است.

39) کشورهایی همچون عراق، ترکمنستان که دارای مرز مشترک زمینی طولانی و بازار قابل‌توجهی هستند، عملاً در مقاصد صادراتی ایران جایگاهی ندارند. کشورهایی همچون قزاقستان و روسیه علی‌رغم آنکه مسیر صادراتی کالاهای ایرانی به دیگر کشورهای جهان هستند، اما بازار داخلی این کشورها چندان پذیرای کالای ایرانی نیستند.
40) به‌طورکلی میزان صادرات ایران به کشورهایی دارای قرابت سیاسی همچون عراق، سوریه، روسیه و … بسیار پایین است و این موضوع نشانگر عدم تناسب میان بازارسازی اقتصادی با نقش‌آفرینی منطقه‌ای و امنیتی است.

41) میزان کل ترانزیت کالا و نسبت میزان ترانزیت کالا به صادرات غیرنفتی نوسانی بوده و حتی در مقاطعی روند نزولی طی کرده است
42) رتبه جهانی و منطقه‌ای ایران در حوزه کارآفرینی در سال‌های اخیر در حال بهبود بوده است، اما به‌طورکلی ایران از جایگاه مطلوبی در این شاخص بین‌المللی برخوردار نیست.
43) وضعیت بیشتر مؤلفه‌های مؤثر بر محیط کسب‌وکار ایران در سال 1397 نامساعدتر شده است.
در مجموع در سال 1392 تا 1397 روند زیرشاخص های اقتصاد مقاومتی به شرح شکل ذیل است: