شرحی کوتاه از بحران جنگ تحمیلی

در بخشهایی از کتاب مدیریت بحرانهای سیاسی اجتماعی در جمهوری اسلامی ایران، میخوانیم:

شخصیت ویژه صدام حسین، دلایل و علل تاریخی، اختلافات مرزی، ایدئولوژی حزب بعث از مواردی بود که در چرایی آغاز جنگ تأثیر داشت. اهداف عراق از آغاز جنگ با ایران را می‌توان در سه اولویت دسته‌بندی کرد؛ هدف نخست، حاکمیت کامل بر اروندرود و ترمیم قرارداد الجزایر و هدف دوم، جداسازی استان خوزستان و تشکیل دولت جعلی عربستان و یا الحاق این استان به خاک عراق بود. با تحقق این اهداف، اهداف سیاسی عراق در رهبری جهان عرب و پر کردن خلأ قدرت پس از رژیم شاه نیز تأمین می‌شد.

از اهداف اول و دوم عراق، هدف سومی حاصل می‌شد و آن تضعیف منجر به سقوط جمهوری اسلامی بود. صدام در ۲۱ آبان ۱۳۵۹ (۱۲ نوامبر ۱۹۸۰) در مطبوعات عراق می‌گوید: «ما از تجزیه و انهدام ایران ناراحت نمی‌شویم» (اردستانی، ۱۳۷۸‌: ۷۹). اهداف عراق درباره اروندرود و جدایی خوزستان و ساقط کردن نظام اسلامی ایران با اهداف آمریکا در مهار انقلاب و تلافی شکست‌های وارده بر سیاست خارجی این کشور و ضرورت وجود یک رژیم غیرمذهبی در ایران همسو شد که در تشویق عراق به آغاز عملیات نظامی نقش اساسی داشت.

تجاوزات عراق از نیمه شهریور ۵۹ شدت بیشتری یافت و سرانجام در ۱۷ سپتامبر ۱۹۸۰ صدام حسین لغو یک‌جانبه معاهده الجزایر را اعلام و سرانجام در ۲۲ سپتامبر ۱۹۸۰/ ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ نیروهای هوایی و زمینی عراق حمله همه‌جانبه‌ای را در سراسر مرز به خاک ایران آغاز کرد.

در ۲۶ سپتامبر اولین قطعنامه شورای امنیت صادر شد. درحالی‌که عراق به اعتراف خود دو برابر خاک لبنان، از ایران را اشغال کرده بود، شورای امنیت این جنگ را تهدید صلح ندانست؛ زیرا در این صورت باید به مواد ۳۹ ـ ۵۰ منشور ملل متحد متوسل می‌شد که بر اساس این مواد می‌بایست به دفع تجاوز اقدام کند. این قطعنامه هیچ اشاره‌ای به نقض تمامیت ارضی ایران و یا حداقل یکی از طرفین ندارد و حتی پیشنهاد آتش‌بس هم نداد!(هدایتی خمینی، ۱۳۷۶: 77) در حدود دو ماه نخست جنگ شهرهای خرمشهر، هویزه، سوسنگرد، مهران، دهلران، موسیان، قصر شیرین و نفت شهر به اشغال متجاوزین درآمد و آبادان محاصره شد و نیروهای عراق در غرب رودخانه کرخه مستقر شدند.

با دفاع متهورانه مدافعان ایرانی، عراق در پایان سه ماه اول جنگ کاملاً زمین‌گیر شد. پس از عزل بنی‌صدر در خرداد 1360 شیوه جنگ کلاسیک کنار گذاشته شد و اجرای عملیات بزرگ غیر کلاسیک برای آزادی مناطق اشغالی در دستور کار قرار گرفت در پاییز و زمستان سال 1360 اکثر مناطق اشغالی، طی عملیات‌های ثامن‌الائمه (۵ مهر 1360) «طریق‌القدس» در ۸ آذر ۶۰، فتح المبین اول فروردین ۱۳۶۱ ارز دشمن پاک‌سازی شد. در بهر سال 61 عملیات آزادسازی خرمشهر، با عنوان «الی بیت‌المقدس» انجام گرفت. این عملیات نتیجه‌ای بسیار درخشان داشت. علاوه بر خرمشهر ۵۴۰۰ کیلومتر از خاک ایران آزاد شد؛ اما چون عراق هیچ‌یک از بهانه‌های جنگ را رها نکرده بود و هیچ تضمینی برای عدم تجاوز مجدد وجود نداشت؛ جنگ بعد از فتح خرمشهر ادامه یافت. ‌همه تلاش‌های ایران درزمینهٔ نظامی- سیاسی، از فتح خرمشهر تا پذیرش قطعنامه ۵۹۸ باهدف تأمین یک صلح واقعی بود (درودیان، الف ۱۳۷6‌: ۱۴۹) در فاصله فتح خرمشهر تا صدور قطعنامه 598 چندین عملیات نظامی انجام شد. «بندر فاو» و جزایر «مجنون» در منطقه «هورالعظیم» در جنوب به دست نیروهای ایرانی آزاد شد و در شمال غرب، شهرهای «حلبچه» «خرمال» و…آزاد شدند. سرانجام پس از عملیات بزرگ کربلای 5 در شرق بصره قطعنامه 598 صادر شد که چندین قطعنامه پیشین تا حدودی به درخواست‌های ایران توجه کرده بود. قدرت نظامی عراق در سال پایانی جنگ به حدود چهار برابر سال اول جنگ افزایش‌یافته بود ازاین‌رو عراق در بهر سال 1367 با کمک اطلاعاتی آمریکا توانست شهر فاو و جزایر مجنون را پس بگیرد. در بهار سال ۶۷ نیروی دریایی آمریکا عملاً در کنار عراق در خلیج‌فارس با ایران وارد جنگ شد سکوهای نفتی متعددی موردحمله قرار گرفت. با تغییر وضعیت در جبهه‌ها، سرانجام قطعنامه ۵۹۸ جمهوری اسلامی ایران در تاریخ ۲۶ تیرماه ۱۳۶۷ به‌طور رسمی قطعنامه ۵۹۸ را پذیرفت.

2-10-حمله مجدد عراق پس از پذیرش قطعنامه ۵۹۸ تا برقراری آتش‌بس

 سه روز پس از پذیرش قطعنامه توسط ایران، در سحرگاه روز جمعه 31 تیر ۱۳۶۷، در شرایطی که ایران مشغول مذاکره با دبیر کل بود (همان: ۲۰۴) عراق پیشروی خود را آغاز کرد. طبیعی بود که در آن لحظات حساس و هجوم بی‌امان ده‌ها لشکر عراقی، هیچ کمکی برای متوقف ساختن عراق از سوی مجامع بین‌المللی و شورای امنیت متصور نبود و فقط برای پاسداری از عزت و شرف و تمامیت ارضی کشور یک‌راه وجود داشت و آن ادامه مقاومت در میدان جنگ بود رهبری انقلاب اسلامی در پیامی به نیروهای رزمنده و ملت ایران فرمود: «فکر نکنید که جنگ تمام‌شده است، خود را به سلاح ایمان مجهز کنید. بر دشمن غدّار رحم جایز نیست، ما می‌خواستیم به دنیا ثابت کنیم که صدام معتقد به مجامع بین‌المللی نیست و تا قبول قطعنامه از سوی عراق، جواب دشمن را در جبهه‌ها خواهیم داد» (ولایتی، ۱۳۷۶: ۲۹۱). امام (ره) ضمن تأکید بر این‌که پذیرش قطعنامه یک تاکتیک جنگی نیست بر بسیج عمومی برای حضور در جبهه‌ها و مقابله با دشمن تأکید کرد (درودیان، ۱۳۷۶: ۱۹۹) دشمن، در حال پیشروی به‌طرف شهرهای آبادان و خرمشهر بود، پیشروی عراق تا حدود ۴۰ کیلومتری اهواز ادامه یافت با فراخوانی و بسیج نیروها به‌فرمان امام (ره) و ضربات وارده بر دشمن در جنوب، عراق ۲۴ ساعت پس از آغاز حمله‌اش به نام «توکلنا علی الله‌ـ ۴» مجبور شد به مرزهای بین‌المللی عقب‌نشینی ‌کند (درودیان، ب1376، ۱۸۲)

 در وضعیتی که نبرد در جنوب ادامه داشت و با توجه به این‌که تمرکز عمده نیروهای ایرانی در جنوب بود، سازمان مجاهدین خلق مستقر در عراق با همکاری ارتش این کشور به‌قصد سرنگونی جمهوری اسلامی و تصور این‌که نظام به بن‌بست رسیده و یک ضربه نظامی کاری می‌تواند آن را از پای درآورد، ضمن آماده‌باش به همه هواداران داخلی خود و جمع‌آوری افراد مخالف نظام از اروپا، از محور قصر شیرین حمله سنگینی را به‌قصد تصرف کرمانشاه، همدان و تهران آغاز کرد. پیشروی مهاجمین تا منطقه «چهار زبر» در ۲۰ کیلومتری کرمانشاه ادامه یافت. این عملیات روز دوشنبه ۵ مرداد ۶۷ آغاز شد و ساعت ۲۱: ۲۰ دقیقه اسلام‌آباد تصرف شد. خط دفاعی نیروهای ایرانی در« چهار زبر » تشکیل شد و روز ۶ مرداد، ضد حمله نیروهای ایرانی بانام «مرصاد» آغاز و ساعت ۲ بعدازظهر اسلام‌آباد آزاد شد و بقیه منافقین به خاک عراق فرار کردند. سرانجام با شکست مجدد عراق در میدان نبرد، عراق پس از ۸ سال جنگ به‌جز نفت ‌شهر و خسروی و معدود مناطق دیگر، چیزی برای چانه‌زنی سیاسی در اختیار نداشت و این مناطق نیز برای میز مذاکره تعیین‌کننده نبود. در حقیقت عراق پس از پایان جنگ ۸‌ساله به هیچ‌کدام از اهدافش دست نیافته بود. پیروزی‌های ایران در هفته آخر جنگ و آزادسازی مناطق متصرفی جدید، موضع سیاسی ایران را به نحوی‌ تقویت کرد که قبل از پذیرش آتش‌بس، بر نپذیرفتن هیچ پیش‌شرطی که قرارداد ۱۹۷۵ را خدشه‌دار کند، تأکید کرد و اعلام داشت ایران درباره چیزی فراتر از معاهده الجزایر مذاکره نخواهد کرد.

3-10- پایان بحران با برقراری آتش‌بس رسمی و مذاکرات صلح

آتش‌بس بین دو کشور در روز دوشنبه ۲۹ مرداد ۱۳۶۷ برابر با بیستم اوت ۱۹۸۸ از ساعت 30/6 صبح به درخواست «خاویر پرز دکوئیار» دبیر کل وقت سازمان ملل متحد در تمام طول مرزهای دو کشور عراق و جمهوری اسلامی ایران به اجرا گذارده شد. وی به‌موجب نخستین بند قطعنامه،598 آتش‌بس را اعلام و یک گروه ۱۳۰۰ نفره از نظامیان پاسدار صلح سازمان ملل را با عنوان «یونیماک‌» مأمور نظارت بر آتش‌بس در طول مرزها نمود. درنهایت مذاكرات مستقيم دو کشور زير نظر دبیر کل آغاز شد، اين مرحله را مي‌توان يكي از مهم‌ترين مراحل جنگ دانست؛ زيرا پس از شكست عراق در جبهه نظامي، اين بار نوبت جبهه سياسي بود؛ كه عراق سعي مي‌كرد خواست خود را به مردم ايران بقبولاند دور اول مذاكرات در 22 شهريور 1367 آغاز شد. ايران بر اساس قطعنامه 598 بر عقب‌نشيني نيروها تأكيد داشت، اما عراق براي فرار از پذيرش معاهده الجزاير مسائل حاشيه‌اي مانند لزوم لایروبی اروندرود را مطرح می‌کرد. وزير امور خارجه ايران به‌صراحت اعلام كرد ما مخالف هر صحبتي هستيم كه قرارداد 1975 الجزاير را مخدوش كند (دروديان، ب 1376: 236). دور جديد مذاكرات دو كشور در ژنو آغاز شد و سپس در 9 مهر، 14 مهر و 10 تا 20 آبان 67 در نيويورک ادامه يافت. آخرين دور مذاكرات در اين سال در 28 بهمن 67 در ژنو برگزار شد و در 31 فروردين و دوم و سوم ارديبهشت 68 دنبال شد و ازآن‌پس تا آبان 68 متوقف شد.( همان: 235-246) پس از رحلت حضرت امام خميني (ره) در خرداد 1368، عراق سعي کرد با توجه به فقدان حضرت امام (ره) از اين مسئله سود برده و به حالت نه جنگ و نه صلح، به نفع خود خاتمه دهد. مقامات اين كشور همواره به تعلق اروند‌رود به عراق تأكيد مي‌كردند. ايران نيز با احتمال تعرض تازه از سوي عراق به تقويت خطوط دفاعي و آمادگي بيشتر نظامي همت گماشت.

جنگ در دوران حیات امام خمینی پایان یافت اما بخش عمده مذاکرات صلح با عراق به دوران رهبری آیت‌الله خامنه‌ای منتقل شد. درواقع اولین بحران پیش روی رهبری جدید انقلاب اسلامی موضوع مذاکرات صلح با عراق بود که از یک‌سو به دلیل فقدان امام (ره) دارای حساسیت مضاعفی شده بود و از سوی دیگر چانه‌زنی‌ها و زیاده‌خواهی‌های رژیم بعثی به‌نوعی مذاکرات را به بن‌بست کشانیده بود و هرلحظه امکان شکستن آتش‌بس و آغاز مجدد جنگ وجود داشت آیت‌الله خامنه‌ای پس از انتخاب به رهبری انقلاب اسلامی بافاصله اندکی ضمن بازدید از جبهه‌های جنگ به اطمینان یابی از استحکام خطوط دفاعی پرداخت و غیرمستقیم این پیام را به دشمن داد که هرگونه تلاش نظامی او برای تغییر اوضاع همانند 8 سال گذشته محکوم‌به شکست است.